نكته‌ها : 1 - خالق همه چيز او است در آيات مورد بحث خوانديم * ( وَاللَّه خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ ) * : ابراهيم به بتپرستان مىگويد « هم خودتان مخلوق خدا هستيد و هم بتهاى ساختگى شما » . بعضى آيه فوق را توجيهى براى مذهب فاسد جبر پنداشته‌اند ( به اين ترتيب كه « ما » در جمله « ما تعملون » را « ما مصدريه » گرفته‌اند و گفته‌اند : مفهوم جمله اين مىشود كه خداوند شما و اعمالتان را آفريده است ، و هنگامى كه اعمال ما مخلوق خدا است پس ما از خودمان اختيارى نداريم . اين سخن از چند جهت بى اساس است : اولا چنان كه گفتيم منظور از « ما تعملون » در اينجا بتهايى است كه با دست خود مىساختند ، نه اعمال انسانها ، و بدون شك آنها اين مواد را از عالم خلقت مىگرفتند ولى به آن شكل مىدادند ( بنا بر اين « ما » ما موصوله است ) . ثانيا اگر مفهوم آيه آن باشد كه آنها پنداشته‌اند دليلى مىشد به نفع بتپرستان ، نه بر ضد آنها ، چرا كه آنها مىتوانستند بگويند چون عمل بتسازى و بتپرستى ما را خدا آفريده پس ما در اين ميان بى تقصير هستيم ! . ثالثا به فرض اينكه معنى آيه چنين باشد باز دليل بر جبر نيست ، زيرا در عين آزادى اراده و اختيار باز هم به يك معنى خداوند خالق اعمال ما است ، چرا كه اين آزادى اراده و قدرت بر تصميمگيرى و نيروهاى جسمى و فكرى و مادى و معنوى را چه كسى به ما داده است جز خدا ؟ پس خالق او است در عين اينكه فعل ، فعل اختيارى ما است .